Az qala iki yüz ildir ki, qədim yunanların Zoroastr adlandırdıqları Zərdüştün (Zaratuştra)-Zərdüştilik dininin yaradıcısı sayılan bu dahi şəxsin harada anadan olması məsələsi elmdə mübahisələr doğurmaqdadır. Bu məsələ hələ də müəyyən-ləşdirilməmiş qalır. Müasir zərdüştilər və orta əsr müsəlman tarixçilərinin əksəriyyəti (Biruni, Balazuri, Qəzvini, Yaqut əl-Həməvi və b.) zərdüştiliyin son dövr mənbələrinə əsaslanaraq, belə hesab edirlər ki, Zərdüşt Azərbaycanda doğulmuşdur. Çağdaş tədqiqatçılar onun doğum yeri kimi Orta Asiyanı və hətta Rusiyanı da göstərirlər. Bununla birlikdə çox-saylı rəsmi atəşgahları öz qoynunda saxlamış Azərbaycanın atəşpərəstlərin müqəddəs kitabı Avestanın yaranmasında və yayılmasında eləcə də zoroastrizmin dövlət dini səviyyəsinə qaldırılmasında böyük rol oynadığı hal-hazırda hamı tərəfindən qəbul olunur. Zərdüştilərin ən müqəddəs saydıqları üç atəşgahdan biri-Adurquşnasp (bəlkə Azərkəşəps?) burada, Şiz (indiki Təxti Süleyman) şəhərində yerləşirdi.

     Üç min il bundan qabaq (qədim salnamələrə görə, Zərdüşt Makedoniyalı İskəndərdən 258 il əvvəl yaşamışdır) Azərbaycanın cənubunda yerləşən Urmiyə şəhərində Zbar dağının ətəyindəki Dərəcə çayının sahilində tikilmiş sarayda Puruşaspa adlı bir kişi yaşayırdı. Onun arvadının adı Doqdo idi. Onların Zərdüşt adlı bir oğlanları vardı. Orta əsrlərdə yaranmış "Zərdüştnamə" adlı kitabda deyilir ki, uşaqlıqda Zərdüşt yaşıdlarından heç zaman ağlamaması və daim öz gülüşü ilə evlərini ilahi nura qərq etməsi ilə seçilirmiş. Hələ uşaqlıq çağında o, öz müdrikliyi ilö seçilir və şərə qulluq edən sehrbazların onu aradan götürmək cəhdləri həmişə uğursuzluqla nəticələnir. Erkən yaşlarından ruhanilərdən dərs alan Zərdüşt on beş yaşından kamil bir din xadimi kimi həqiqət axtarışı ilə dünyanı dolaşmağa başlayır.

     Otuz yaşında o artıq yeni dinin yaradıcısı kimi peyğəmbərlig səviyyəsinə yüksəlir. Öz vətənində həmfikirlər tapmayan Zərdüşt yeni tə'limini yaymaqdan ötrü şərqə tərəf üz tutur. O səhər müqəddəs çayı keçərkən səmavi ruhlardan Bəhmən onun qarşısında nazil olur və Zərdüştü Tanrının- Ahura Məzdanın yanına qaldırır. Dərgahda Zərdüşt ilahidən vəhy alır. Buradan cəhənnəmə düşən Zərdüşt onu öz dinindən döndərmək istəyən şər ruhu Anhra Manyu (Əhrimən) ilə görüşür. Əhrimən istəyinə çata bilmir və Zərdüşt göylərdən enərək öz tə'limini "Avesta" adlandırdığı müqəddəs kitabda ifadə edir. Şər ruhlar onu burada da tə'qib edirlər, lakin hər dəfə Zərdüşt "Avesta"dan dualar oxumaqla onları qova bilir. İlhamını göylərdən alan Zərdüşt ağ libasa bürünüb əlinə müqəddəs od və sərv ağacından əsa alaraq şah Viştaspın sarayına yollanır və onu öz dininə gətirir. Qonşu hakimlər Viştaspın ata-baba dinindən dönməsindən narazı qalaraq, onun üzərinə hücuma keçirlər. Viştasp qələbə çalır və Zərdüştün tə'limi onun ölkəsində möhkəmlənir. Viştasp Baktriyada atəşgədələr tikdirir. Öz ömrünün son illərini burada yaşayan Zərdüşt ya şər sehrbazlarının, yaxud da düşmən əskərlərinin əli ilə öldürülür.

     Zərdüştün tə'limi oturaq heyvandarlığı və əkinçiliyi müdafiə edirdi. Bu tə'lim təkallahlılığı irəli sürür və dünyada iki əbədi başlanğıc-Xeyirlə Şər arasında daimi mübarizənin getdiyini təbliq edirdi. Bu tə'limə görə insan ömrünün mə'nası Əhrimənlə mübarizədə Ahura Mazdaya kömək göstərməkdir. Son nəticədə Ahura Mazda qələbə çalmalı və şəri yer üzündən biryolluq silməlidir. Zərdüştilik əxlaqı xeyirxah fikri, xeyirxah sözü, xeyirxah əməli nəzərdə tutur, səxavəti, doğruçulluğu, arzu və istəklərdə mö'tədilliyi təbliq edir, zülm və qanunsuzluqdan çəkinməyə çağırır. İnsan odun, suyun və torpağın təmizliyini qorumalıdır. Odu və torpağı meyidlərlə murdarlamaq olmaz. Buna görə də cəsədləri yüksəkliklərdəki daşlıq yerlərdə, yaxud belə yerləri xatırladan daxma (sükut qülləsi) adlı daş tikililərdə qoymaq lazımdır ki, qurd-quşa yem olsun. Sümüklər də torpağı murdarlamamaqdan ötrü xüsusi yerlərdə saxlanır.

     Zərdüştilərin tə'limi onların müqəddəs kitablarında, daha doğrusu, müqəddəs kitablar toplusu "Avesta"da ifadə olunub. Zərdüşti kahinləri belə bir fikir yayırdılar ki, guya həm "Qat"lar (kitabın daha qədim qismi), həm də o biri hissələr Zərdüşt tərəfindən Ahura Məzdadan nazil olmuş ilahi vəhy kimi yazılmışdır. Bu məqsədlə çox vaxt müqəddəs kitabın mətnlərinə "Ahura Mazda Zərdüştə belə buyurdu" ifadəsi də artırılırdı. Müasir tədqiqatçılar bundan fərqli olaraq, belə hesab edirlər ki, peyğəmbərin öz yazdıqları yalnız "Qat"larda əksini tapıb.

     Zərdüşt üç dəfə evlənib. Əvvəlinci iki nigahdan onun üç oğlu, üç qızı olub. Zərdüşt kiçik qızı Pauruçistanı Viştaspın baş müşaviri Camaspa verib. Özü isə üçüncü dəfə Camaspın qohumu Fraşaostroyun qızı ilə evlənib. Bu nigahdan onun uşağı olmayıb. Zərdüşt 77 yaşında dünyadan köçüb.

     Firdövsi "Şahnamə"də yazır ki, Zərdüşt Viştaspın onun dinini qəbul etmək tarixini əbədiləşdirməkdən ötrü Xorasandakı atəşpərəst mə'bədinin yaxınlığında bir sərv ağacı əkir. 860-cı ildə xəlifə əl-Mütəvəkkilin sarayı tikilən zaman 1450 yaşlı bu ağacı kəsməli olurlar. Əgər bu rəvayətə inansaq, Zərdüştün həyatı son Midiya şahı Astiaqın və ilk fars şahları Kir, Kambiz və I Daranın hakimiyyət illərinə təsadüf etməliydi. Elə bu da müsəlman ədəbiyyatında ən'ənəvi olaraq göstərilən "Makedoniyalı İskəndərdən 258 il qabaq" tarixini təsdiq edir.

     Nəhayət, yeni din-zərdüştilik nəinki şərqdə qələbə çalır, həm də qərbdə Midiyaya qədər yayılır. Bu, dünyanın ən qədim dini idi. İlk dövlət dini kimi o, sonralar yaranmış dinlərin-iudaizmin, xristianlığın, müsəlmanlığın və buddizmin inkişafına əhəmiyyətli tə'sir göstərmişdir. Sonradan müsəlman olan atəşpərəstlər Azərbaycanı bu dinin və Zərdüştün vətəni hesab edirlər. "Avesta" ilk dəfə burada yazılıb, əfsanəvi Cəmşid və sasani şahənşahlarının tacları burada qoyulub. Yampolski belə hesab edirdi ki, Azərbaycan zərdüştilik üçün bir növ, "papa vilayəti" rolunu oynamışdır. Qədim salnamələr xəbər verir ki, sasani şahı II Yəzdikürd Albaniyaya qoşun çəkərkən özü ilə 300 maq və müəllim da gətirmişdi. Onlar şahın əmri ilə ölkəni gəzərək, deyirdilər: "Əgər siz könüllü olaraq Zərdüştün qanununu qəbul etsəniz, hədiyyələr alıb, şərəfə nail olacaqsınız. Çar sizi vergilərdən azad edəcəkdir..."

     Yüz il sonra digər bir sasani hökmdarı Xosrov da eyni sözləri deyir: "Mən bizim kahinlər üçün mə'bədlər ucaltmağı əmr etdim... Mən onlara tapşırdım ki, türklərə bizi sevməyi, imanlı olmağı təlqin etsinlər... Və mən onlardan xahiş etdim ki, cavanları bizim dinə və ən'ənələrimizə öyrətsinlər." Ən nüfuzlu atəşpərəst mə'bədləri Azərbaycanda yerləşirdi. Zərdüştilik ideologiyasının yayıcıları kahin-maqlar da Azərbaycanın yerli tayfalarından idilər."Maq" sözü öz əsl mə'nasından başqa həm də sehrbaz, cadukər anlamında bütün dünya dillərinə keçmişdir. Azərbaycanda maq (muq) adı Kür sahilindəki Muğan düzü (maqların düzü) və yer adı bildirən bir çox sözlərdə (Muğanlı, Muğan və s.) daşlaşaraq, qalmışdır. həmin yer adları Azərbaycanın hər tərəfinə səpələnib. Müsəlmanlar arasında "muğan" - "zərdüşti", yaxud "atəşpərəst" demək idi. Bu ad həm də zərdüştilik tərəfdarlarının müsəlmanlar əhatəsindəki yaşayış məskənləri ilə də bağlı ola bilər.

     Bu günə qədər azərbaycanlılar arasında zərdüştiliklə bağlı bir çox adətlər . yaşamaqdadır. Zərdüşt adı və daxma sözü geniş yayılmışdır. Hər il zərdüştilərin müqəddəs bayramı olan Novruz ("yeni gün", gecə ilə gündüzün tən gəldiyi gün, təzə ilin ilk günü) qeyd olunur. Bu zaman tonqallar qalanır, adamlar odun üstündən atlanır, şamlar yandırılır, yumurtalar boyanır, mərasim yeməkləri bişirilir və s. Azərbaycanın çox yerlərində indiyəcən yanan şamı üfürüb söndürmək, yanan ocaqa su tökmək günah sayılır. Qafqaz tayfaları və yerlərinin təsviri üçün 1890-cı ildə nəşr edilmiş materiallar toplusunda Mirhaşım bəy Vəzirov azərbaycanlıların aşağıdakı inanclarından danışır: "Şamın, lampanın və s. bu kimi şeylərin evdə qəflətən sönməsi yaxın vaxtlarda ailə üçün bədbəxtlik gözlənildiyindən xəbər verir. Misal üçün, ailənin başçısı öləcək. .. Odu söymək, yaxud oda boş yerə and içmək böyük günahdır. Odu su ilə söndürmək olmaz. Su da müqəddəsdir-onu da söymək olmaz və ona boş yerə and içmək günahdır." Özlərinin ritual mə'nasını indiyəcən saxlamış "səməni halvası", "aş" və "paxlava" da zərdüştilikdən qaynaqlanan xörəklərdir.

     Dəstamaz almaqla gündə beş dəfə dua etmək ritualı isə müsəlmançılıq vasitəsi ilə saxlanmışdır. Azərbaycanda yaranıb yayılmış xürrəmilik, hürufilik kimi dini cərəyanlar da zərdüştilikdən qidalanmışlar. Belə hesab olunur ki, şiəliyin yaranmasında da zərdüştiliyin əhəmiyyətli rolu olub. Zərdüştilərin başlıca pərəstiş obyektləri su, od, haoma və Qauş-Urvan (öküz ruhu) idi. Haoma məstedici tə'sir göstərən bitki adıdır. Bə'zi alimlər belə hesab edirlər ki, haoma adı altında üzüm nəzərdə tutulub. Bu dörd kulta müvafiq allahlardan başqa müxtəlif təbiət qüvvələri ilə bağlanan allahlar - göy, torpaq, günəş, ay, kü-lək və s. allahları da vardır. Gündəlik ibadətlər oda və suya qurban və nəzir verməkdən ibarətdir. Oda (od allahı Atur) və suya (su və bərəkət ilahəsi Ared-vi-Sura-Anahita) pərəstiş etməkdən ötrü xüsusi mə'bədlər tikilirdi.

     Azərbaycanda oda sitayişlə əlaqədar bir fakt da diqqəti çəkir. "Azərbaycan" sözünün mövcud olduqu 2300 il ərzində buradakı ATUR-ADUR-ADƏR-AZƏR kökü, mənşəyi çoxdan unudulmasına baxmayaraq, daim odla əlaqələndirilmişdir. Atəşgahlarda od mehrab şəklində olan altlıqlardan çıxır və mə'bədlərin yüksək damlarına qədər ucalırdı. Zərdüşti mə'bədləri "Atəş yeri", yaxud "Atəş evi" adlandırılırdı. Su kultu Abşeron (Ab-su, Sura-su ilahəsinin adlarından biridir) yarımadasının adında öz əksini tapmışdır. Həmin ad, görünür, ya-şayış məntəqəsinin və ya Su mə'bədinin adından-Abşerondan qalmışdır. Bunlar daim iri təbii qaz məş'əlləri alovlanan müqəddəs Pirallahı adasının yaxınlığında yerləşirdi. Tacikistanda indiyə qədər Abpaşon adlı su bayramı qeyd olunur. Su mə'bədi Abşeronun yaxınlığında, indiki Türkan qəsəbəsinin yerində Od mə'bədi-A-Tur-Kan ucalırdı. Aydındır ki, Abşeronda külək kultu da olmalı idi. İslamın tam qələbəsindən sonra yerli və fars mənbələri buranı əbəs yerə "Badkubə", yəni, "külək döyən yer" adlandırmırdılar. Əl-Xarəzmi Adarbadkan sözünü "qış küləyinin əsdiyi yer" kimi izah edərkən doqquzuncu ayın adına Adar (od) və bad (külək) (yə'ni, od və küləklər ölkəsi) sözlərinə əsaslanır.

     Dənizdə və quruda daim yanan odları, çoxsaylı gölləri, gözəl və zəngin dənizi, qeyri-adi şirinliyə malik üzüm bağları, ibtidai insanı vahiməyə salan fırtınalı küləkləri ilə Abşeronda od, su, külək və haoma kultunun yaranması üçün ideal şərait vardı. Ehtimal etmək olar ki, hələ zərdüştilik meydana çıxmazdan da qabaqlar Abşeronda sitayiş məskənləri vardı. Buna sübut kimi Abşeron və Qobustandakı qayaüstü rəsmləri göstərmək mümkündür. Və əgər zərdüştilik hətta Abşeronda yaranmamışdısa da, o, məzdəizmlə birlikdə burada daha geniş intişar tapa bilərdi. Çünki Abşeronda oda, suya, küləyə və haomaya pərəstişlə bağlı yerli baza güclü idi. Abşeronun məzdayi və zərdüşti mərkəzlərindən biri olması haqqında elmə hələ çoxdan xeyli üzdə olan dəlil -sübut mə'lumdur. Bunlardan birincisi, burada indiyə qədər parsların (vaxtilə Abşeronun əsas əhalisi olmuş farsdilli tatlar özlərini belə adlandırırlar) yaşamasıdır. İstisna edilmir ki, onlar müsəlmanların tə'qiblərindən buraya qaçmış zərdüştilərin varisləridir. İkincisi, Abşeron toponimiyasında göstərilən kultlarla əlaqədar zərdüştilik terminləri də az deyil. Misal üçün, Baqavan (Bakı)-Baqa-Boq (Od Allahı) van-yer, Qala-Atəş çatılan mə'bəd, Nardaran-od yaradan, Xu(ı)rdalan (Xur-od, günəş), Kürd -xana (Kürd-xana)-dəyirmi mə'bəd, Keşlə (Giş, Kiş)-kult, müqəddəs yer, Zuğulba-sahildə hücrə, Atəşgah (Suraxanı və Şıxovda)-od mə'bədi. ''

     Antik dövrün müəllifləri Albaniyadakı müqədiəs yerlər və Xəzər adalarında daim yanan odlar barədə danışırlar. Orta əsr ərəb tarixçiləri alban atəşpərəstləri haqda yazırlar. Hələ XIX əsrin axarlarına qədər Abşeronda azərbaycanlı atəşpərəstlərin yaşadığını xatırlayan qocalar cağ idilər. Onlar atəşpərəst mə'bədlərinin xarabalıqları üzərində məscidlər və kilsələr tikildiyindən danışırdılar. Müsəlmanlar orta əsrlərdə zərdüştiliyi atəşpərəstlik də adlandırırdılar, çünki bu dində od, atəş əhəmiyyətli rol oynayırdı. Misal üçün, qədim salnamələr və yerli rəvayətlər göstərir ki, İçəri şəhərdəki Cümə məscidi və alban kilsəsi Od və Su mə'bədlərinin yerində tikilib. Pirallahıda çox müqəddəs sayılan atəşgədə olub. Zərdüştilərin pərəstiş etdikləri Öküzün təsviri İçəri şəhərdən və onun ətraflarından çıxan çoxsaylı arxeoloji qazıntılarda da müşahidə olunur. Bu təsvirlərdən biri də Qoşa Qala qapıları üzərində iki Səfəvi şirinin arasında əks olunub. Simvolik mə'nada bu şəkil Bakıda və Abşerondakı son zərdüştilərin şah Abbasın adamları tərəfindən məhv edilməsini göstərə bilər. Bundan başqa Qoşa Qapı ifadəsini Qauş-qapının (Öküz qapısının) təhrif olunmuş forması kimi də qəbul etmək mümkündür. Azərbaycan alimlərinin ixtiyarında Bakıdakı məşhur Qız qalasının qədim zamanlarda zərdüştilik mə'bədi olması haqda da xeyli materiallar vardır. Bir çox alimlər Abşerondakı çoxsaylı qalaları da mə'bəd hesab edirlər. Hələ orta əsrlərdə Azərbaycan coğrafiyaşünası Bakuvi həmin qalaların mövcudluğundan bəhs etmişdi. Bunların bir çoxunun müdafiə məqsədi daşıması heç də onların mə'bəd tə'yinatına zidd gəlmir. Bə'zi xristian kilsələri də bu cür ikili səciyyə daşıyır. Qalaların yaxşı vəziyyətdə qalmasını onların müdafiə xarakterindən başqa həm də Yaxın Şərqə səlcuq və monqolların gəlməsindən sonra Abşeronda zərdüştiliyin dirçəlməsi ilə izah etmək olar. Bu dövrlərdə zərdüştilər müsəlman tə'qibləri altında əsas e'tibarilə cənuba-Fars vilayətinə qaçmış və orada Türkabad və Şərifabad şəhərlərində zərdüştiliyin yeni mərkəzlərini yaratmışdılar. Görünür, elə həmin illərdə zərdüşti qaçqınlar Abşeronda da peyda olmuşlar.

     Orta əsrlərin dulusçuluq sənəti tədqiqatçısı S. B. hüseynova Azərbaycanda, o cümlədən Abşeron və Bakıda tapılmış keramika mə'mulatları üzərindəki damğaları araşdıraraq, belə bir qərara gəlib ki, bu qabların çoxusu Nizami dövründə atəşpərəst mərasimlərində istifadə olunmaq məqsədilə düzəldilmişdir. Zəngin atəşpərəst ən'ənələrinə malik İran və Orta Asiyadan gələn zərdüşti pars və türklər qədim zamanlardan onlara mə'bədlər mərkəzi kimi mə'lum olan bu yerlərdə köhnə mə'bədləri bərpa etdirir, yenilərini qurdurur, islamın səngitdiyi adət-ən'ənələri dirçəldirlər. Maraqlıdır ki, burada da Türkabad-Türkan yaranır. Türkan Abşeron yarımadasından "Əbədi Odlar" adasına-Pirallahıya keçidin üzərində (keçid eyni zamanda indiki mayakın yerində olan Abpşron kəndində də vardı. Mütəxəssislər orada üç qüllənin mövcudluğundan xəbər verir. Bunların hər üçü su kultu ilə bağlı idi.) yerləşir və buranın.eyni zamanda qonşu məntəqənin adı-Abşeron bu və ya digər şəkildə su kultu ilə əlaqədar olmalıydı. Əgər bu məntəqələr adalara gələn zərdüştilərdən ötrü salınmışdırsa, həmin adları (A)Tur-kənd (Od Evi, yeri) və Abşeron, (Su-Sura Yeri) şəklində oxumaq lazımdır. Deməli, gələnlərə qulluq etməkdən ötrü buralarda müvafiq mə'bəd-qüllələr tikilməliydi.

     Zərdüştiliyin ünlü tədqiqatçısı, ingilis professoru Meri Boys "Zərdüştilər" adlı kitabında yazır ki, damında quşlar parçalamaqdan ötrü cəsədlər qoyulan yüksək və geniş "daxma"lar, yaxud "sükut qüllələri" islamın qələbəsindən sonra tikilməyə başlamışdı. Qüllələrin yüksəkliyi cəsədləri aşağıdan görünməz edir, müsəlmanları qıcıqlandırmır, meyidləri murdarlanmaqdan qoruyurdu. Torpağı cəsədlərlə murdarlanmaqdan qorumaq üçün daxmaları qayaların üzərində tikirdilər. Abşeron qalalarında olan kimi burada da söykəmə nərdivanlar düzəldilirdi ki, yuxarı çıxmaq çətin olsun. Səbəb müsəlmanlar tərəfindən qüllələrin ələ keçirilməsi cəhdləri idi. Bundan ötrü qülləyə çıxıb, azan vermək kifayət idi. Boys yeni tikilmiş qüllələrdən birinin ələ keçirilməsi səhnəsini də təsvir edir. Görünür, elə Qız qalasının bünövrəsindəki tikinti daşları da müsəlmanlar tərəfindən bu məqsədlə qoyulmuşdur. Arxitektorlar həmin daşın buraya sonradan gətirildiyini bildirirlər.

     Bir çox digər dinlərin mə'bədləri kimi, zərdüştilik mə'bədləri də müəyyən allahlara, sitayiş obyektlərinə və yaxud bunların tərəfinə qeyd olunan bayramlara ithaf edilirdi. Mə'lumdur ki, allahların, kultların və sitayiş bayramlarının adları yaşarıdır (misal üçün Novruz bayramını göstərmək olar). Və əgər Abşeron qalalarının həmin kult və bayramlarla əlaqəsi vardırsa, bunların yerləşdikləri yaşayış məntəqələrinin adlarında allahların və kultların da adları qalmalı idi. Zərdüştilərin təqvimlərində hesab hər biri 30 gündən ibarət 12 aya bölünmüş 360 günlük illərlə aparılırdı. Həmin 12 ayın və bu ayların 30 gününün hər biri allahlardan birinə ithaf edilir və bu ithaf da dini bayramlarla qeyd olunurdu. Bə'zən elə olurdu ki, həm ay, həm də gün eyni allaha ithaf edilirdi və həmin günlərə düşən bayramlar daha təntənə ilə qeyd olunurdu. Bayramlarda hamı Atəşgaha yığışıb, yeyər-içər, şənlənərdi. Zərdüşti kahinləri ibadətə layiq 30 başlıca allah tanıyırdılar. Abşerondakı indiyə qədər məlum olan mə'bəd-qalaların da sayı təqribən bu qədərdir. Sonuncu-25-ci qala (daha doğrusu, onun təməli) bu yaxınlarda Sabunçuda müəyyən olunmuşdur ki, sonralar burada da parslar məskunlaşıbmış. Abşeron hüdudlarından qıraqda bircə dənə bunlara oxşar qüllə-qala mə'lumdur-Dəvəçi rayonunun Səədən kəndində.

     Abşeron toponimlərinin təhlili göstərir ki, özündə Qala-Mə'bədlərin adlarını saxlamış yaşayış məntəqələrinin adında "yer, ev" mə'nasına gələn xan(a), san, qan, kan, an, van şəkilçiləri tez-tez işlənir. Yuxarıda artıq göstərmişdik ki, Od Mə'bədlərini də Od Yeri, yaxud Od Evi adlandırırdılar. Buna görə də əgər bu fikri əsas götürsək ki, həmin şəkilçilər bu yerlərdə pirlərin olduğuna işarə verir, Abşeron toponimlərinin əksər qismini asanlıqla zərdüştiliklə bağlaya bilərik. Əgər Abşerondakı bütün qalaların Od Mə'bədi (Pir), yaxud bunların nəzdində "Sükut qüllələri" olması fikrini qəbul etsək, aydınlaşar ki, niyə bunlar yonulmuş daşlarla cidd-cəhdlə hörülüb işlənirdi. Həmçinin orası da aydın olar ki, kiçicik Abşeronda nəyə görə bu qədər çoxlu pir və qala var (hər bir kiçik kəndin öz mə'bədi olmalıydı). Abşerondakı kənd adlarının mümkün mənşəyi barədə aşağıdakı mülahizələrimiz elmi ictimaiyyətin diqqətini cəlb edərək, bunlardan bə'zilərinin öz mənşəyini zərdüştilikdən aldığını göstərə bilər:

     Bakı şəhəri. Baqa-van. Baqa-Allah, Od Allahıdır. Baqayadis adlanan yeddinci ay (Mitra adlı allaha sitayiş ayı) və hər ayın on altıncı günü Baqaya (allaha) həsr olunurdu.

     Suraxanı qəsəbəsi. Sura-Xana. Sura Mə'bədi. Sura-su və bərəkət ilahəsi Aredvi-Sura-Anahitin adlarından biridir. Suraxanı qəsəbəsində indiyə qədərdə atəşpərəstlərin mə'bədi saxlanılıb.

     Mərdəkan qəsəbəsi. Mərdə-Kan. (M)Arta-kan.

     Şağan qəsəbəsi. (A)Şa-Xan(a). Arta(Aşa)-mö'minlik, təmizlik və kosmik nizam allahı. İlin ikinci ayı və hər ayın üçüncü günü bu allaha həsr olunurdu. Mərdəkandakı Mə'bəd-Qala xalq arasında Zərdüştiliyin görkəmli müdafiəçisi Babəkin adı ilə Babək Qalası da adlanır.

     Nou-Xana qəsəbəsi. Novruz-yeni gün. Novruz oda həsr olunur və yazda gecə ilə gündüzün bərabərləşdiyi gün bayram edilirdi. Belə hesab olunurdu ki, Zərdüşt bü gün anadan olub.

     Türkan qəsəbəsi. A-Tur-Kan. Atur-Od. İlin doqquzuncu ayı və hər ayın doqquzuncu günü ona həsr olunurdu. Doqtuzuncu ayın doqquzuncu günündə Azərçeşn bayramı qeyd olunurdu. Həmin gün atəşgahları ziyarət edər, qurban kəsər, evlərdə ocaqlar yandırardılar.

     Əmircan qəsəbəsi. Əmir-tato-ölməzlik allahıdır. İlin beşinci ayı və ayların beşinci günü bu allaha həsr olunurdu.

     Qou-san qəsəbəsi (hövsan). Qau-öküz. Öküzün şərəfinə bayramlar hər ayın on dördüncü günləri keçirilirdi.

     Maştaqa qəsəbəsi. Ali allah Mazdanın Məqamı. Çox qədim zamanlardan Ahura Mazdanın adının Maşdaku, Mazdaka və Mazduka şəkillərində yazıldığı mə'lumdur. İlin doqquzuncu ayı, həmçinin ayların və həftələrin birinci günləri Ahura-Mazdanın şərəfinə bayramlar keçirilirdi.

     Ramana qəsəbəsi. Ramano-sülh, əmin-amanlıq allahıdır . Yeddinci ayın 21-ci günü, gecə-gündüzün payız bərabərliyi günündə Ramano bayramı təntənə ilə keçirilirdi.

     Fatmayı qəsəbəsi. Fatmayı-Edas bayramı Ahura Mazdaya və ölmüş mö'minlərin ruhuna həsr olunurdu. Novruzdan sonra ən əziz bayram sayılan Xamas Fatmayı-Edas ilin axırıncı günündə, Novruz ərəfəsində keçirilirdi. Bu gün də azərbaycanlılar Novruz öncəsi ölənləri yad edir, onların qəbirlərini ziyarət edir, məzarların üstünə səməni və bayram xonçası düzürlər.

     Səədən qəsəbəsi (Dəvəçi). Sədə Mə'bədi. Zərdüştilərin ən qədim Od bayramının şərəfinə tikilib. Sədə bayramı Novruza yüz gün qalmış (farsca sədə-yüz deməkdir), noyabr, yaxud dekabr aylarında keçirilərdi.

     Nüvədi qəsəbəsi. Nüvəd-ruz. Novruza doxsan gün qalmış (farsca nüvəd-doxsan deməkdir) qeyd olunan bayram. Həmin gün şər ruhlarından qorunmaq üçün sarımsaq yemək, şərab içmək və səbzi-qovurma bişirmək lazım idi.

     Rasin (rusca Razin) qəsəbosi. Rasin-ədalət allahıdır. Ona həsr olunan bayram hər ayın 18-ci günü keçirilirdi.

     Şubanı qəsəbəsi. Su allahı. İlin doqquzuncu ayı ona həsr edilirdi. Şubanı qəsəbəsində atəşpərəstlərin mə'bədi də vardı. Həmin mə'bəd nisbətən yaxın vaxtlarda dağılmışdır.

     Xordalan qəsəbəsi (Xordad). Sağlamlıq və Səhhət allahı. İlin üçüncü ayında bayram olunurdu.

     Zabrat və Corat qəsəbələri. Zab-Ratu, Co-Ratu (farsca: MesoRatu). Atəş-pərəstlərdə Ratu-(insanlığın) Ruhani Rəhbəri idi.

     Atəşpərəstlər yeni ilin birinci günündə ilk sözü ağızlarından çıxarmazdan qabaq "axar suya"..... Bu adət Azərbaycanın Lənkəran bölkəsində indiyə qədər qorunub-saxlanmışdır. Bundan başqa, həmin gün evdə olan bütün suları boşaldıb təzəsini doldurmaq zəruri sayılırdı.

     Beləliklə, bütün bu deyilənlər sübut edir ki, qədim dövrlərdən yerli və Yaxın Şərq mənşəli kultların, o cümlədən atəşpərəstliyin iri mərkəzlərindən biri olmuş Abşeron zaman keçdikcə zərdüşti mərkəzinə çevrilmişdir. Zəvvarlar buraya həm dənizlə, həm də quru yolu ilə gəlirdilər. Quru yolu ilə gələnləri Qobustanda, Şixovda, Səbayeldə, Bakıda və Abşerondakı Mə'bədlər qarşılayır, dənizlə gələn zəvvarlar bütün Abşeron sahillərinə səpələnmiş Mə'bədlərlə tanış olurdular. Sonra onlar bütün Mə'bədləri bir-bir gəzərək, allahların şərəfinə qurbanlar kəsir, dualar oxuyurdular. Az məskunlaşmış və nisbətən kasıb Abşeron torpaqında bu qədər Qala-mə'bədləri, karvansara və ovdanları yalnız zəvvarların ianələri hesabına ucaltmaq olardı. Abşeronda və Bakının girişinə doğru tikilmiş karvansara və ovdanların düzülüş və adlarına əsasən, zəvvarların marşrutunu, həmçinin onların tərkiblərini müəyyənləşdirmək mümkündür. Eyni zamanda bu üsulla ticarət və karvan yollarından qıraqda yerləşmiş həmin karvansara və ovdanların tə'yinatı da müəyyənləşir. Həmin bu müəmmalı məsələ uzun zaman tədqiqatçıları məşğul etmişdi. Bütün mənbələr göstərir ki, zəvvarlar Hindistandan, İrandan, Orta Asiyadan və qədimdə zərdüş-tiliyə itaət etmiş Ermənistandan gəlirdi. Onların marşrutu Şixovdan sonra Bakıdan Suraxanı, Maştağa, dəniz qırağı ilə Mərdəkan, Şağan, nəhayət, Türkan, yaxud Abşerondan keçməklə son məntəqəyə-Pirallahı adasınacan uzanırdı. Buraya Hövsandan da gəlmək mümkündü.

     Azərbaycan zərdüştiliyin yaranıb-yayılmasında müstəsna rol oynamışdır.